فرض کنید تنها با باز کردن یک کتاب بتوانید وارد ذهن فردی شوید که صدها سال قبل زندگی کرده، بدون سفر به ژاپن خیابان‌های توکیو را تصور کنید، همراه یک فضانورد به مریخ بروید یا ظرف چند ساعت حاصل سال‌ها تجربه یک متخصص را یاد بگیرید.
شاید همین ویژگی عجیب‌ترین خصوصیت کتاب باشد؛ چند صفحه کاغذ می‌تواند ذهن ما را وادار کند تصویر بسازد، شخصیت‌ها را بشناسد، اتفاقات را پیش‌بینی کند، اطلاعات را به خاطر بسپارد و درباره چیزهایی فکر کند که هرگز تجربه نکرده‌ایم.
پژوهش‌های علوم شناختی و روان‌شناسی نیز نشان می‌دهند مطالعه صرفاً روشی برای جمع‌آوری اطلاعات نیست. خواندن با فعالیت شبکه‌های مختلف مغز، مهارت‌های زبانی، شناخت اجتماعی و برخی شاخص‌های سلامت شناختی ارتباط دارد. البته همه فوایدی که در فضای مجازی درباره کتاب گفته میشود به یک اندازه اثبات نشده‌اند و نوع کتاب، میزان مطالعه، سن و شیوه خواندن نیز اهمیت دارند.
در ادامه 9 مورد از جالب‌ترین فواید کتاب‌خوانی را بررسی می‌کنیم.
خلاصه فواید کتاب خواندن
| فایده | چه اتفاقی می‌افتد |
|---|---|
| فعال شدن شبکه‌های مغزی | مغز هنگام دنبال کردن یک داستان، اطلاعات مختلف را با یکدیگر ترکیب می‌کند |
| تقویت مهارت‌های زبانی | فرد با واژگان، جمله‌بندی و کاربردهای مختلف زبان مواجه میشود |
| کمک به سلامت شناختی | مطالعه منظم با کاهش سریع‌تر افت شناختی در سالمندی ارتباط نشان داده است |
| شناخت بهتر دیگران | داستان می‌تواند فرد را با افکار و دیدگاه شخصیت‌های مختلف روبه‌رو کند |
| کاهش فشار روانی | مطالعه تفریحی در برخی پژوهش‌ها با وضعیت روانی بهتر مرتبط بوده است |
| کمک به خواب | کتاب کاغذی قبل از خواب برای بعضی افراد می‌تواند بخشی از روتین آرام شبانه باشد |
| تمرین توجه | دنبال کردن متن طولانی به حفظ توجه و درک پیوسته نیاز دارد |
| افزایش دانش | کتاب امکان انتقال حجم زیادی از دانش و تجربه را فراهم می‌کند |
| ارتباط با طول عمر | در یک مطالعه طولی، کتاب‌خوان‌ها بقای بیشتری نشان دادند، هرچند رابطه علت و معلولی قطعی نیست |
1. هنگام خواندن کتاب مغز فقط کلمات را نمی‌بیند
وقتی جمله‌ای مانند «مرد در تاریکی وارد جنگل شد و صدای شکستن شاخه‌ای را پشت سرش شنید» می‌خوانید، احتمالاً فقط چند کلمه روی صفحه نمی‌بینید.
ذهن شما جنگل، تاریکی، جهت حرکت، صدا و حتی خطری احتمالی را تصور می‌کند.
مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده‌اند خواندن روایت می‌تواند با تغییر فعالیت و ارتباط میان شبکه‌های مختلف مغزی همراه باشد. در مطالعه‌ای که روی خواندن یک رمان انجام شد، پژوهشگران تغییراتی در اتصال عملکردی برخی نواحی مغز مشاهده کردند که بخشی از آنها حتی پس از پایان جلسات مطالعه نیز باقی مانده بود.
این یافته به این معنا نیست که هر کتابی فوراً ساختار مغز را تغییر می‌دهد؛ بلکه نشان می‌دهد مطالعه داستان یک فعالیت شناختی نسبتاً پیچیده است.
به زبان ساده، هنگام کتاب خواندن مغز «تماشاچی» نیست؛ باید دائماً اطلاعات را پردازش کند.
2. کتاب می‌تواند دایره واژگان را گسترش دهد
یکی از مزیت‌های واضح مطالعه این است که شما کلمات را در محیط طبیعی خودشان می‌بینید.
فرض کنید کلمه‌ای را برای اولین بار در یک فرهنگ لغت ببینید. شاید چند روز بعد آن را فراموش کنید. اما اگر همان واژه را چند بار در داستان‌ها و جمله‌های مختلف مشاهده کنید، علاوه بر معنی آن، متوجه می‌شوید چه زمانی و چگونه باید از آن استفاده کرد.
اهمیت کتاب برای رشد زبان به‌خصوص در کودکان بسیار مورد مطالعه قرار گرفته است. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل درباره کتاب‌خوانی مشترک والد و کودک نشان داد این نوع فعالیت می‌تواند به رشد مهارت‌های زبانی کودکان کمک کند.
به همین دلیل، یکی از اهداف خوب کتاب‌خوانی می‌تواند این باشد که به جای حفظ کردن فهرست لغات، زبان را در متن واقعی تجربه کنیم.
3. کتاب خواندن می‌تواند برای مغز در سالمندی مفید باشد
مغز نیز مانند سایر بخش‌های بدن با افزایش سن تغییر می‌کند و برخی توانایی‌های شناختی ممکن است به‌تدریج کاهش پیدا کنند.
در یک مطالعه طولی 14 ساله روی سالمندان، افرادی که فعالیت‌های مطالعه را بیشتر انجام می‌دادند، خطر کمتری برای افت شناختی بلندمدت نشان دادند. این ارتباط حتی در سطوح مختلف تحصیلات نیز مشاهده شد.
مطالعات دیگری نیز میان عادت‌های خواندن و نوشتن و عملکرد بهتر بعضی توانایی‌های شناختی در سنین بالاتر ارتباط پیدا کرده‌اند. بااین‌حال، از چنین مطالعاتی نمی‌توان نتیجه گرفت که کتاب به‌تنهایی از زوال عقل جلوگیری می‌کند؛ سبک زندگی، سلامت جسمی، تحصیلات، فعالیت اجتماعی و عوامل متعدد دیگری نیز دخیل هستند.
پس بهتر است کتاب را نه «داروی ضدپیری مغز»، بلکه یکی از فعالیت‌های ذهنی مفید در طول زندگی بدانیم.
4. داستان شما را مدتی داخل ذهن یک انسان دیگر قرار می‌دهد
یکی از جذاب‌ترین اتفاقات هنگام خواندن رمان این است که مجبور می‌شوید دنیا را از زاویه فرد دیگری ببینید.
شخصیت داستان ممکن است با شما اختلاف سنی، فرهنگی یا فکری داشته باشد، اما برای فهم داستان باید حدس بزنید چه چیزی می‌خواهد، از چه چیزی می‌ترسد و چرا تصمیم خاصی گرفته است.
پژوهش‌هایی درباره خواندن داستان و شناخت اجتماعی نشان داده‌اند میان تجربه خواندن داستان و فعالیت شبکه‌های مغزی مرتبط با تصور حالات ذهنی دیگران ارتباط وجود دارد. با این حال، پژوهشگران هنوز درباره اندازه و شرایط این اثر بحث دارند؛ بنابراین جمله معروف «خواندن رمان قطعاً شما را همدل‌تر می‌کند» بیش از حد قطعی است.
اما داستان دست‌کم فرصتی کم‌هزینه در اختیار ما قرار می‌دهد تا زندگی را برای چند ساعت از زاویه انسانی دیگر تجربه کنیم.
5. مطالعه تفریحی می‌تواند یک استراحت واقعی برای ذهن باشد
بعد از یک روز شلوغ، گاهی ذهن حتی زمانی که بدن روی مبل استراحت می‌کند هنوز درگیر پیام‌ها، کارها و اتفاقات روز است.
اینجاست که کتاب می‌تواند نقش متفاوتی داشته باشد.
در پژوهشی روی دانشجویان، مطالعه تفریحی با کاهش پریشانی روان‌شناختی در طول سال تحصیلی ارتباط داشت و پژوهشگران پیشنهاد کردند کتاب‌خوانی تفریحی ممکن است در برابر بخشی از فشارهای روانی نقش محافظتی داشته باشد.
البته کتاب جایگزین درمان اضطراب یا افسردگی نیست. منظور این است که مطالعه لذت‌بخش می‌تواند یکی از فعالیت‌های سالم اوقات فراغت باشد.
فرق بزرگی هم بین «باید امروز 50 صفحه بخوانم» و «دوست دارم ببینم آخر این داستان چه میشود» وجود دارد.
گاهی فایده کتاب دقیقاً از زمانی شروع میشود که مطالعه را از تکلیف به تفریح تبدیل می‌کنیم.
6. کتاب کاغذی قبل از خواب می‌تواند انتخاب جالبی باشد
اگر عادت دارید شب‌ها تا آخرین لحظه گوشی را بالا و پایین کنید، جایگزین کردن بخشی از این زمان با کتاب کاغذی ارزش امتحان کردن دارد.
در یک کارآزمایی تصادفی، افرادی که قبل از خواب در تخت کتاب می‌خواندند در مقایسه با گروه کنترل، در برخی شاخص‌های خودگزارشی بهبود خواب بیشتری گزارش کردند.
نکته مهم این است که «خواندن» با «خواندن روی یک نمایشگر روشن» دقیقاً یکسان نیست. برخی مطالعات نشان داده‌اند استفاده شبانه از کتاب‌خوان‌های نورانی می‌تواند زمان‌بندی خواب و ترشح ملاتونین را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین اگر هدفتان آرام شدن قبل از خواب است، یک کتاب کاغذی و نور ملایم ممکن است انتخاب مناسب‌تری از گوشی باشد.
7. کتاب تمرینی برای ماندن روی یک موضوع است
یک ویدئوی 20 ثانیه‌ای قبل از اینکه فرصت حواس‌پرتی پیدا کنید تمام شده است، اما یک رمان 400 صفحه‌ای چنین لطفی به شما نمی‌کند.
برای فهم یک کتاب باید شخصیت‌ها را به خاطر بسپارید، اتفاقات فصل‌های قبلی را به فصل جدید متصل کنید و برای مدتی روی یک جریان اطلاعات باقی بمانید.
پژوهش‌های شناختی نشان می‌دهند توجه پایدار نقش مهمی در درک مطلب دارد و حواس‌پرتی ذهنی می‌تواند باعث چیزی شود که پژوهشگران آن را «خواندن بدون ذهن» می‌نامند؛ یعنی چشم روی کلمات حرکت می‌کند اما مغز بخش کمی از محتوا را پردازش می‌کند.
البته هنوز نمی‌توان گفت هرچه بیشتر کتاب بخوانید، توجه شما الزاماً به همان نسبت بیشتر میشود.
اما مطالعه عمیق فعالیتی است که بدون تمرکز کردن به‌سختی انجام میشود؛ و همین آن را در میان انبوه محتواهای کوتاه به تجربه‌ای متفاوت تبدیل می‌کند.
8. کتاب میان‌بری برای استفاده از تجربه دیگران است
تصور کنید بخواهید شخصاً همه چیز را تجربه کنید.
برای شناخت تاریخ روم باید به گذشته سفر کنید، برای فهم اقتصاد باید چند بحران مالی را از نزدیک تجربه کنید و برای یادگیری مدیریت باید چند شرکت را به ورشکستگی بکشانید!
خوشبختانه چنین کاری لازم نیست.
یکی از اصلی‌ترین اهداف کتاب انتقال دانش، تجربه، روایت و ایده از فردی به فرد دیگر و از نسلی به نسل دیگر است.
یک کتاب خوب می‌تواند نتیجه سال‌ها مطالعه، تحقیق یا تجربه نویسنده را در چند ساعت یا چند روز در اختیار خواننده قرار دهد.
این ویژگی شاید کمتر از اثرات مغزی کتاب هیجان‌انگیز به نظر برسد، اما از نظر عملی یکی از مهم‌ترین فواید مطالعه است.
کتاب به ما اجازه می‌دهد اشتباه‌ها و کشف‌های دیگران را بدون پرداخت تمام هزینه‌ای که خودشان پرداخته‌اند، بشناسیم.
9. حتی پژوهش عجیبی درباره کتاب و طول عمر وجود دارد
یکی از جالب‌ترین مطالعات درباره کتاب‌خوانی، پژوهشی روی بیش از 3 هزار فرد بزرگسال بود که عادت مطالعه آنها را بررسی و سپس شرکت‌کنندگان را طی سال‌های بعد پیگیری کرد.
نتایج نشان داد افرادی که کتاب می‌خواندند در دوره پیگیری، نسبت به کسانی که کتاب نمی‌خواندند مزیت بقا داشتند. پژوهشگران حتی ارتباطی میان مطالعه کتاب و حدود دو سال طول عمر بیشتر گزارش کردند.
اما این نتیجه را نباید این‌گونه تعبیر کرد که «روزانه نیم ساعت کتاب بخوانید تا دو سال بیشتر عمر کنید».
این یک مطالعه مشاهده‌ای بود. ممکن است کتاب‌خوان‌ها از جنبه‌های دیگری مانند سبک زندگی، وضعیت اجتماعی یا رفتارهای سلامت نیز تفاوت داشته باشند. پژوهشگران بخشی از این عوامل را کنترل کردند، اما چنین مطالعاتی نمی‌توانند رابطه علت و معلولی را قطعی ثابت کنند.
با این حال، این یافته نمونه جالبی از ارتباط احتمالی میان عادت‌های ذهنی و سلامت در طول زندگی است.
پس هدف اصلی کتاب خواندن چیست؟
اگر تمام پژوهش‌ها را کنار بگذاریم، سؤال مهم‌تری باقی می‌ماند.
چرا باید کتاب بخوانیم؟
پاسخ برای همه یکسان نیست.
ممکن است یک نفر برای یادگیری مهارت جدید کتاب بخواند، دیگری برای لذت بردن، فردی برای شناخت تاریخ و شخص دیگری فقط برای اینکه شب‌ها نیم ساعت از گوشی فاصله بگیرد.
هدف‌های کتاب‌خوانی را می‌توان در چند جمله خلاصه کرد:
یاد گرفتن چیزی که نمی‌دانیم
دیدن دنیا از زاویه‌ای که تجربه نکرده‌ایم
تمرین فکر کردن عمیق‌تر
استفاده از تجربه انسان‌های دیگر
و گاهی فقط لذت بردن از یک داستان خوب
هیچ الزامی وجود ندارد که هر کتاب زندگی شما را متحول کند.
بعضی کتاب‌ها فقط قرار است چند ساعت سرگرمتان کنند؛ و همین هم هدف کاملاً قابل قبولی است.
روزانه چند دقیقه کتاب بخوانیم؟
عدد جادویی و علمی که برای همه افراد یکسان باشد وجود ندارد.
اگر مدت‌هاست کتاب نخوانده‌اید، شروع با روزی 10 تا 15 دقیقه بسیار عملی‌تر از تصمیم ناگهانی برای خواندن روزانه 50 صفحه است.
می‌توانید مطالعه را به یک اتفاق ثابت وصل کنید:
بعد از صبحانه ← 10 دقیقه مطالعه
قبل از خواب ← 15 دقیقه کتاب
در مسیر رفت‌وآمد ← چند صفحه مطالعه
بعد از ناهار ← یک فصل کوتاه
هدف اولیه نباید «تمام کردن تعداد زیادی کتاب» باشد؛ هدف باید ساختن عادتی باشد که بتوانید ماه‌ها و سال‌ها ادامه دهید.
یک ترفند ساده برای عاشق کتاب شدن
کتابی را که دوست ندارید کنار بگذارید.
خیلی‌ها تصور می‌کنند چون کتابی مشهور، پرفروش یا کلاسیک است، موظف‌اند تا آخر آن را بخوانند. نتیجه معمولاً این است که نه فقط آن کتاب، بلکه اصل کتاب‌خواندن را کنار می‌گذارند.
اگر بعد از چند فصل هیچ ارتباطی با کتاب برقرار نکردید، سراغ کتاب دیگری بروید.
کتاب مناسب کسی که تازه مطالعه را شروع کرده لزوماً «مهم‌ترین کتاب تاریخ» نیست؛ کتابی است که باعث شود فردا هم بخواهید آن را باز کنید.
جمع‌بندی
فواید کتاب خواندن فقط به «زیاد شدن اطلاعات» محدود نمی‌شود. پژوهش‌ها مطالعه را با فعالیت شبکه‌های مغزی، رشد زبان، شناخت اجتماعی، سلامت روان و حفظ بهتر برخی توانایی‌های شناختی در سنین بالا مرتبط دانسته‌اند. برخی مطالعات حتی ارتباط‌هایی با خواب و طول عمر گزارش کرده‌اند، هرچند درباره این موارد نباید رابطه علت و معلولی را بیش از شواهد موجود قطعی دانست.
اما شاید زیباترین فایده کتاب چیزی باشد که اندازه‌گیری آن در آزمایشگاه سخت است.
شما فقط یک زندگی دارید، اما با کتاب می‌توانید صدها زندگی را برای چند ساعت تجربه کنید.
می‌توانید در ذهن یک دانشمند، یک جهانگرد، یک نویسنده، یک شخصیت تاریخی یا حتی انسانی کاملاً خیالی قدم بزنید و بعد کتاب را ببندید و دوباره به زندگی خودتان برگردید؛ با چند فکر و تجربه‌ای که قبل از باز کردن آن کتاب نداشتید.
