پدر و مادر خوب بودن به این معنا نیست که همیشه آرام باشید، هیچوقت اشتباه نکنید یا تمام خواستههای فرزندتان را برآورده کنید. والد خوب کسی است که برای کودک محیطی امن و قابل پیشبینی ایجاد کند، حرف او را بشنود، برای رفتارها مرز مشخص داشته باشد و در عین حال مراقب سلامت جسمی و روانی خودش نیز باشد.
اهمیت خانواده در رشد کودک فقط به تأمین غذا، لباس و امکانات محدود نمیشود. کودک در خانواده یاد میگیرد چگونه احساساتش را بیان کند، با دیگران ارتباط برقرار کند، شکست را تحمل کند و به خودش و دیگران اعتماد داشته باشد.
همهگیری کرونا برای بسیاری از خانوادهها با تغییر برنامه مدرسه، افزایش استفاده از وسایل دیجیتال، کاهش ارتباطات اجتماعی و فشار روانی همراه بود. به همین دلیل حتی در سالهای پس از آن نیز داشتن برنامه خانوادگی منظم، ارتباط عاطفی و توجه به سلامت روان اهمیت زیادی دارد.
جواب کوتاه؛ برای والد بهتر شدن چه کار کنیم؟
اگر بخواهیم تمام این مقاله را در چهار جمله خلاصه کنیم:
| اصل | کاری که باید انجام دهید |
|---|---|
| نظم | برای خواب، غذا، درس و بازی ساعت تقریبی مشخص داشته باشید |
| ارتباط | قبل از تنبیه یا نصیحت، دلیل رفتار کودک را بفهمید |
| تکنولوژی | موبایل و تبلت را مدیریت کنید، نه اینکه فقط ممنوع کنید |
| خودمراقبتی | خستگی و فشار روانی خودتان را جدی بگیرید |
این چهار اصل ساده، پایه بسیاری از تصمیمهای روزمره در فرزندپروری هستند.
ترفند اول؛ به جای کنترل کودک، محیط را قابل پیشبینی کنید
یکی از مؤثرترین کارهایی که والدین میتوانند انجام دهند ایجاد یک «ریتم خانوادگی» است.
منظور برنامه نظامی و دقیقهبهدقیقه نیست. کودک فقط باید تقریباً بداند چه اتفاقی قرار است بیفتد.
مثلاً:
بیدار شدن ← صبحانه ← مدرسه یا مهد ← بازی و استراحت ← تکالیف ← زمان خانوادگی ← آماده شدن برای خواب
وجود برنامههای خانوادگی منظم میتواند به کودک احساس ثبات بیشتری بدهد و برنامه شبانه نیز به آماده شدن او برای خواب کمک میکند. آکادمی اطفال آمریکا بر اهمیت روتینهای خانوادگی و مخصوصاً برنامه منظم قبل از خواب تأکید دارد.
قانون طلایی خانه
به جای اینکه هر روز چند ده بار بگویید:
«این کار را نکن.»
سه تا پنج قانون ثابت برای خانه تعیین کنید.
برای مثال:
۱. با یکدیگر محترمانه صحبت میکنیم.
۲. بعد از بازی وسایل را جمع میکنیم.
۳. سر میز غذا موبایل کنار گذاشته میشود.
۴. قبل از خواب صفحهنمایش خاموش میشود.
کودک با قوانین کم اما ثابت بسیار بهتر از مجموعهای از دستورهای متغیر کنار میآید.
ترفند دوم؛ قبل از اصلاح رفتار، با کودک ارتباط برقرار کنید
فرض کنید کودک از مدرسه آمده، کیفش را گوشه اتاق انداخته و با عصبانیت جواب شما را میدهد.
واکنش اول بسیاری از والدین این است:
«این چه طرز حرف زدنه؟»
اما سؤال مفیدتر این است:
«امروز اتفاقی افتاده که ناراحتت کرده؟»
این به معنی نادیده گرفتن بیاحترامی نیست. ابتدا وضعیت کودک را میفهمید و بعد درباره رفتار نامناسب صحبت میکنید.
یونیسف نیز در راهنمای والدین بر گوش دادن به احساسات کودک، پذیرفتن احساس او و ایجاد اطمینان تأکید کرده است.
فرمول ساده برای برخورد با رفتارهای سخت
احساس را بپذیرید + رفتار را محدود کنید + راه جایگزین بدهید
مثلاً:
«میفهمم خیلی عصبانی هستی، اما اجازه نداری خواهرت را بزنی. اگر عصبانی هستی میتوانی به من بگویی یا چند دقیقه از اتاق بیرون بروی.»
با این روش کودک یاد میگیرد بین «احساس» و «رفتار» تفاوت وجود دارد.
عصبانی شدن ممنوع نیست؛ آسیب زدن به دیگران ممنوع است.
ترفند سوم؛ موبایل را دشمن کودک نکنید
یکی از تغییرات مهم سبک زندگی خانوادهها طی سالهای اخیر، افزایش حضور موبایل، تبلت، بازیهای آنلاین و شبکههای اجتماعی است.
راهحل این مسئله معمولاً حذف کامل تکنولوژی نیست؛ بلکه باید استفاده از آن قانون داشته باشد.
آکادمی اطفال آمریکا پیشنهاد میکند خانوادهها برای استفاده از رسانهها یک برنامه مشخص داشته باشند، بخشهایی از خانه یا زمانهایی مانند وعده غذایی و قبل از خواب را بدون صفحهنمایش نگه دارند و قابلیتهایی مانند پخش خودکار و اعلانهای غیرضروری را محدود کنند.
یک مدل ساده برای خانه
| موقعیت | قانون پیشنهادی |
| سر میز غذا | بدون موبایل |
| هنگام انجام تکلیف | فقط وسیله موردنیاز درس |
| یک ساعت قبل خواب | بدون بازی و شبکه اجتماعی |
| اتاق خواب | ترجیحاً موبایل بیرون اتاق |
| زمان خانوادگی | والدین نیز موبایل را کنار بگذارند |
این قسمت آخر بسیار مهم است.
اگر پدر و مادر هنگام غذا دائماً پیامهایشان را بررسی کنند، قانع کردن کودک برای کنار گذاشتن موبایل بسیار دشوارتر میشود.
استفاده زیاد از صفحهنمایش، بهخصوص در ساعات نزدیک خواب، با دیرتر خوابیدن و مشکلات خواب در کودکان و نوجوانان ارتباط دارد.
ترفند چهارم؛ خودتان را از معادله حذف نکنید
گاهی تمام توصیههای فرزندپروری روی کودک متمرکز هستند:
با کودک بازی کنید.
برای کودک کتاب بخوانید.
صبور باشید.
عصبانی نشوید.
غذای سالم درست کنید.
اما سؤال مهمی فراموش میشود:
خود پدر و مادر در چه وضعیتی هستند؟
والدی که چند شب خوب نخوابیده، فشار اقتصادی دارد، درگیر اختلاف خانوادگی است یا دائماً اضطراب دارد، طبیعتاً ظرفیت کمتری برای مدیریت لجبازی، گریه و سروصدای کودک خواهد داشت.
کودکان همچنین از نحوه برخورد والدین با استرس الگو میگیرند؛ به همین دلیل مدیریت اضطراب و رفتار خود والدین بخشی از فرزندپروری است.
یک قانون کاربردی داشته باشید:
هر روز حداقل یک کار کوچک برای بازیابی انرژی خودتان انجام دهید.
ممکن است ۲۰ دقیقه پیادهروی، صحبت با یک دوست، استراحت، ورزش، مطالعه یا انجام کاری باشد که واقعاً از آن لذت میبرید.
اگر احساس غم، اضطراب، عصبانیت یا فرسودگی شدید و مداوم است و روی زندگی خانوادگی تأثیر گذاشته، کمک گرفتن از روانشناس یا پزشک تصمیم منطقیتری از ادامه دادن فشار به تنهایی است.
برای کودک یک مراسم خواب بسازید
به جای اینکه ناگهان ساعت ۱۰ شب بگویید «برو بخواب»، حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از خواب سرعت خانه را کاهش دهید.
یک مسیر ساده میتواند این باشد:
جمع کردن وسایل → مسواک → لباس خواب → کتاب یا گفتوگوی کوتاه → خاموشی چراغ
AAP پیشنهاد میکند صفحهنمایشها حداقل حدود یک ساعت قبل از خواب خاموش شوند.
کودک من چقدر باید بخوابد؟
| سن | خواب تقریبی موردنیاز در شبانهروز |
| ۱ تا ۲ سال | حدود ۱۱ تا ۱۴ ساعت |
| ۳ تا ۴ سال | حدود ۱۰ تا ۱۳ ساعت |
| ۶ تا ۱۲ سال | حدود ۹ تا ۱۲ ساعت |
| ۱۳ تا ۱۸ سال | حدود ۸ تا ۱۰ ساعت |
این اعداد شامل خواب روزانه نیز میشوند و نیاز هر کودک ممکن است کمی متفاوت باشد. توصیههای سازمان جهانی بهداشت برای کودکان کمسن و CDC برای کودکان مدرسهای و نوجوانان در همین محدوده قرار دارند.
اگر کودک مرتب خروپف شدید دارد، هنگام خواب تنفس سنگین یا غیرعادی دارد، بارها از خواب میپرد یا در طول روز بهشدت خوابآلود است، بهتر است موضوع با پزشک مطرح شود.
برای رشد ذهنی کودک هر روز «زمان اختصاصی» داشته باشید
یکی از سادهترین کارهای مفید برای رابطه والد و کودک این است که هر روز مدتی کوتاه را فقط به او اختصاص دهید.
لازم نیست دو ساعت باشد.
حتی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه بازی بدون موبایل میتواند به یک عادت خانوادگی خوب تبدیل شود.
اجازه دهید کودک انتخاب کند:
نقاشی کنیم؟
لگو بسازیم؟
داستان بخوانیم؟
فوتبال بازی کنیم؟
درباره امروز حرف بزنیم؟
در این مدت قرار نیست او را آموزش دهید یا اشتباهاتش را اصلاح کنید. فقط همراه او باشید.
تکلم کودک را چگونه تقویت کنیم؟
برای تقویت زبان و تکلم، لازم نیست خانه را به کلاس گفتاردرمانی تبدیل کنید.
گفتوگوهای روزمره یکی از بهترین فرصتها هستند.
مثلاً به جای اینکه هنگام لباس پوشیدن سکوت کنید، بگویید:
«الان جوراب آبی را میپوشیم. بعد کفشهایت را میآوریم.»
وقتی کودک جمله کوتاهی میگوید، میتوانید آن را کمی کاملتر کنید.
کودک: «بابا رفت.»
والد: «آره، بابا رفت سر کار.»
CDC نیز پیشنهاد میکند والدین با کودک صحبت کنند، برایش کتاب بخوانند و جملات او را به شکل کاملتر تکرار کنند.
چند نشانه زبانی مهم
در ۱۸ ماهگی بسیاری از کودکان تلاش میکنند علاوه بر «مامان» و «بابا» چند واژه دیگر بگویند. در حدود دو سالگی، یکی از نقاط عطف مهم استفاده از ترکیب حداقل دو کلمه مانند «شیر بیشتر» است. در حدود ۳۰ ماهگی نیز بسیاری از کودکان حدود ۵۰ واژه دارند و عبارتهای دوکلمهای یا بیشتر استفاده میکنند.
البته کودکان دقیقاً شبیه هم رشد نمیکنند و این موارد ابزار تشخیص قطعی نیستند.
اگر کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده، به صداها واکنش مناسبی ندارد، پیشرفت زبان او متوقف شده یا شما بهعنوان والد درباره روند رشد او نگران هستید، منتظر نمانید تا «خودش درست شود». بهتر است با پزشک اطفال یا گفتاردرمانگر مشورت کنید. مداخله زودهنگام در مشکلات گفتار و زبان اهمیت زیادی دارد.
برای اطلاعات بیشتر میتوانید مطلب درمان اختلال تکلم در کودکان را نیز مطالعه کنید.
فرزند پروری
چکلیست هفتگی والدین
در پایان هر هفته این جدول را مرور کنید:
| سؤال | بله | نیاز به اصلاح |
| این هفته حداقل چند بار بدون موبایل با فرزندم بازی کردم؟ | □ | □ |
| هنگام عصبانیت قبل از واکنش کمی مکث کردم؟ | □ | □ |
| برنامه خواب کودک نسبتاً منظم بود؟ | □ | □ |
| حداقل چند وعده را خانوادگی خوردیم؟ | □ | □ |
| کودک فرصتی برای فعالیت بدنی و بازی داشت؟ | □ | □ |
| درباره احساساتش با او صحبت کردم؟ | □ | □ |
| برای خودم نیز زمان استراحت داشتم؟ | □ | □ |
قرار نیست همه خانهها هر هفته هفت تیک کامل بگیرند. این جدول برای پیدا کردن نقاط قابل اصلاح است، نه ایجاد احساس گناه.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
کمک گرفتن از متخصص به معنای شکست والدین نیست. بعضی مشکلات با چند تغییر ساده حل میشوند و بعضی دیگر نیاز به ارزیابی حرفهای دارند.
اگر متوجه تغییر شدید و طولانیمدت در خلق کودک، افت محسوس عملکرد مدرسه، اضطراب شدید، اختلال جدی خواب، رفتارهای آسیبزننده، مشکلات قابلتوجه ارتباطی یا توقف و پسرفت مهارتهای رشدی شدید، مراجعه به پزشک یا متخصص مرتبط را به تعویق نیندازید. درباره رشد گفتار و سایر مهارتهای رشدی نیز CDC توصیه میکند در صورت نگرانی والدین، موضوع بررسی شود.
حرف آخر؛ کودک به والد کامل نیاز ندارد
بهتر شدن در فرزندپروری معمولاً نتیجه یک تصمیم بزرگ نیست؛ حاصل دهها رفتار کوچک تکرارشونده است.
اینکه وقتی کودک حرف میزند موبایل را کنار بگذارید، قبل از فریاد زدن چند ثانیه صبر کنید، برای خواب او برنامه بسازید، قوانین خانه را ثابت نگه دارید و وقتی اشتباه کردید بگویید «ببخشید»، شاید ساده به نظر برسد؛ اما همین رفتارها فضای خانه را میسازند.
قرار نیست تمام مشکلات کودک را حل کنید یا همیشه جواب درست را بدانید.
هدف این است که خانه برای کودک جایی باشد که در آن سه پیام را مرتب دریافت کند:
دوستت داریم.
برای رفتارت مرز وجود دارد.
وقتی مشکلی پیش بیاید، میتوانیم دربارهاش حرف بزنیم.
اگر این سه پیام در زندگی روزمره کودک دیده شوند، بخش بزرگی از مسیر فرزندپروری درست طی شده است.
